Nguyễn Tuân viết về "Sống mãi với thủ đô" của Nguyễn Huy Tưởng

Năm 1961, nhà văn Nguyễn Tuân viết lời bạt cuốn "Sống mãi với thủ đô" của nhà văn Nguyễn Huy Tưởng. Cho tới nay, đây vẫn là tác phẩm xuất sắc về những ngày Toàn quốc binh đao.

Năm 1961, một năm sau khi nhà văn Nguyễn Huy Tưởng tắt thở vì bạo bệnh, công trình Sống mãi với thủ đô công bố độc giả lần trước tiên. Nhưng ngay trong khoảng thời điểm đó cho đến nay, công trình vẫn luôn được coi là một trong những áng văn cuốn hút nhất về Hà Nội và người Thủ đô trong những ngày đao binh chống Pháp hào hùng.

Không biết đã bao nhiêu lần tác phẩm này được in và tái bản trong nửa thế kỷ qua. Và bạn đọc rộng rãi thế hệ vẫn đón nhận Sống mãi với thủ đô bằng sự trân trọng và yêu dấu khác biệt.

Nhân kỷ niệm 70 năm ngày Toàn quốc loạn lạc (19/12/1946 - 19/12/2016), Zing.Việt Nam xin trích đăng lại bài viết của nhà văn Nguyễn Tuân về nhà văn Nguyễn Huy Tưởng và công trình Sống mãi với thủ đô. 

Tựa đề bài viết do Zing.vietnam đặt lại.

Tôi thấy Aragon thiệt là một thi sĩ đa cảm công tâm và hiền lành khi ông nhắc tới công trạng của thi hào Victor Hugo đã lấy văn thơ ra mà góp vào cho phần nhiều  những tráng lệ diễm huyền của thủ đô Paris. Paris và nhà thơ nó là Victor Hugo cài răng lược vào nhau trên trang lịch sử dã sử của thế kỷ 19. Paris là một nguồn cảm xúc của thơ truyện Victor Hugo cũng như thi hào đó là cái hồi quang đãng của thủ đô nọ.

Vì vậy giữa ngày sinh nhật Paris lịch sử ngàn đời, thi sĩ Aragon đã nổi đoá lên giữa mặt bọn Mỹ hách dịch trên nước nhà Paris, trâng tráo bịp bợm rót một lọ nước sông Hoa Kỳ tham gia lòng nước sông Xen ngụ ý kết nghĩa, và rồi bứng tượng Victor Hugo đi, dựng lên cái bệ đó một mẫu xe ô-tô Ford. Và Aragon đã làm cho bầy đàn Mỹ phải vô vọng khi ông nói rằng Paris còn thì Victor Hugo vẫn còn trong lòng người Paris người Pháp, không có thứ Ford nào điền vào đấy được.

Ở đây, về đề tài thủ đô Hà Nội không hề tôi muốn ví công lao văn học của Nguyễn Huy Tưởng với lại sự nghiệp Victor Hugo, mà tôi chỉ muốn nêu lên một điển tuồng như tôi thấy được là: Thủ đô Hà Nội ta thọ gần ngàn tuổi, nhưng đã được bao nhiêu trang quốc văn kể cả chữ Hán viết về nó, cho nó, vì nó?

Tôi không khi nào phủ kiếm được công ơn những thi sĩ những nhà ký sự tiền bối nữ cũng như nam đã phần nào truyền thần lại cho tôi cái diện sắc của Hà Nội chúng ta, nhưng tôi vẫn phải phản hồi rằng hầu hết những giấy mực những vần những chương ấy còn là giản lược nhỏ dại guộc lắm.

Tác phẩm Sống mãi với thủ đô của nhà văn Nguyễn Huy Tưởng.

Vừa mới đây nghiên và cứu cho thủ đô, đã có sách dày và những tập có hệ thống. Nhưng đó là một nhân tố đáng vui hay không đáng vui, khi đọc đến phổ thông đoạn lại thấy đó như là những cái chi chi ở đâu đâu chứ chẳng phải là những vấn đề của thành phố của tôi, - một cái đô thị bậc nhất của Đất nước nó có cái tư thế rực rỡ của nó với toàn bộ những ưu điểm nhược thiếu sót của những nhân loại của nó, nó có những lề thói phường thị trấn của nó, nó có những thói tục những tập truyền của nó, nó có những bãi bể nương dâu hưng vong riêng của nó, nó có khí hậu đơn nhất của nó, tóm lại là cái tâm hồn của nó.

Xin lỗi, anh đừng tưởng người khiến sử người tra sử là người không cần tới nhỡn lực và bút lực của một thi sĩ nhá! Nói thật đấy, thủ đô Thủ đô vẫn thắp đèn điện chờ một nhà thơ trữ tình của nó.

Vì thế trở lại tiểu thuyết Sống mãi với thủ đô bị đứt đoạn ngoài nhu cầu của Nguyễn Huy Tưởng, tôi vẫn thấy quý tác giả nó đã gây lại cho tôi phần nào cái khí hậu của thủ đô cũ, cái khí hậu khí tượng của Hà Nội chúng ta bí quyết đây mười lăm năm.

Viết về đề tài thủ đô, Nguyễn Huy Tưởng có nhì vở kịch, một tiểu thuyết và một kịch bạn dạng phim truyện. Kịch Vũ Như Tô viết ra năm 1941 lấy Thăng Long đầu thế kỷ 16 khiến nền. Kịch Những người ở lại viết ra năm 1948 lấy thủ đô năm đầu Toàn quốc Kkáng chiến làm cho nền.

Tiểu thuyết Sống mãi với thủ đô và kịch bản phim truyện Luỹ hoa đều trực diện tả trận chiến đấu cảm tử của Thủ đô vùng lên đêm 19 04 tuần Chạp 1946. Trong năm 1958 truyện dài viết ngừng người tình, gác lại đấy, mà đi viết sang kịch phim chấm dứt năm 1959. Tức là kịch bạn dạng phim truyện viết chen vào tiểu thuyết Sống mãi với thủ đô.

Bốn công trình kịch nói kịch phim truyện dài đều bừng bừng cháy lên cái lửa lịch sử của Thủ đô, và cũng bừng bừng cháy theo lên cái tình của một loài người văn sĩ thủ đô. Ở một nhà văn nhất là văn ta, đây cũng là một yếu tố đáng nhân thức tới, khi chúng ta thấy rằng Nguyễn Huy Tưởng đã nhiều lần hoài bão đề tài thủ đô.

Mang nặng một đề tài và chủ đề mỗi lần có khác đi, Nguyễn Huy Tưởng đã thai nó sinh hạ nó lên giấy, có lần đẻ non, có lần đủ 04 tuần, lại có lần đẻ rơi, chết rồi mà đứa con ý thức vẫn lọt lòng và có đứa lại nửa đời nửa đoạn như truyện Sống mãi với thủ đô đây.

Tôi có lúc phải nghĩ vớ vẩn rằng giá mà Nguyễn Huy Tưởng được như cái anh trong truyện thần thoại tự bản thân mình rút dây ở cuốn chỉ số mệnh mình, rút đến đâu là thêm sự giảm thọ đến đấy và sẽ rút cho đến cái mối lái sau cùng nghĩa là chết, giá mà Nguyễn Huy Tưởng nhân thức bản thân mình đang rút đến gần cái làm mối sau cùng cuốn chỉ, thì tôi tin rằng nhà văn Nguyễn Huy Tưởng không bao giờ lại đi quơ sang truyện phim mà bỏ trơ lại đấy bầy nhân vật Sống mãi với thủ đô hữu sinh vô hậu của chính mình.

Tôi gấp lại tiểu thuyết Sống mãi với thủ đô chưa đáng phải gấp lại. Thấy tủi tủi cho bè bạn anh hùng tiểu thuyết kia đang ngơ ngác giữa cái ngã tư nghệ thuật như là đang trông ngóng sự chỉ các con phố nào của một bạn công an cảnh giới đơn côi tự.

Bên ngọn đèn đêm mà đề tựa sách cho một nhà văn đã lên đường rồi, nghe rúc nhịp còi dồn toa tàu ga Hàng Cỏ, tôi như nghe thấy những tiếng lao xao của một đám hành khách bị nhỡ tàu. Mà những vong hồn nhỡ tàu đó nhìn lại thì cũng chỉ là cái anh em nhân vật đã lấy vé rồi của Nguyễn Huy Tưởng.

Nhà văn Nguyễn Huy Tưởng (1912 - 1960). Ảnh: tư liệu.

Tôi biết rằng vài nhà tiểu thuyết trong văn học trái đất hay có một lời tự bạt sau thành quả bản thân mình, và có người đặt tên cho tự bạt là “Lời giối giăng cùng những hero tôi phát hành”.

Lúc vĩnh biệt đó, nhân loại tác giả kia thật sự có một cái trống rỗng man mác của một người vừa chấm dứt cho một cái gì, thật sự có một nỗi bâng khuâng như anh địa chất giao lại mỏ bản thân mình tậu ra cho người khác kinh doanh và bản thân thì lại trong khoảng hôm nay đi sang một vỉa sống khác, thật sự có mỗi nỗi châng hẫng yên ổn tờ trên giấy lạnh, sau bao nhiêu mè nheo giằng xé, và thở than ngờ sợ, và hứng khởi tin tưởng đời của một bầy hero tới tấp hừng hực vào một cuộc rầm rĩ mấy trăm trang sống.

Lúc chia tay với nhân vật chính mình ở tự bạt, cái anh soạn tiểu thuyết tự cho bản thân như một gia trưởng nào dặn dò cộng đồng cháu con từ phút đó phải lập lấy thân trong cõi văn chương, hay dở đánh giá tốt chê là do công luận của thiên hạ, và trách nhiệm dưỡng sinh của bản thân đối với chúng tới đó có thể xem như là đoạn hết. Để cho chúng chuyển sang những thử thách của trường đời của trận bút.

Viết đến dòng chia tay anh hùng tức là cái giọt tơ sau cùng của ruột tằm, lúc đó nhà tiểu thuyết có cái đau xót của mọi cuộc từ biệt, nhưng cũng có cái lý thú hoảng sợ của những người từng được khiến cho hoàng hậu làm chồng khiến bố làm cho mẹ của cái đàn người tình bạn bè cháu con ra đi tìm cửa văn chương kia.

Thật cũng là một yếu tố ấm ức thay cho Nguyễn Huy Tưởng không kịp ra viện mà về tác hợp nốt cho những loài người Sống mãi với thủ đô và dạy dỗ chúng một lần sau cuối.

Nguyệt san Tìm hiểu văn chương số 10/1960 trong bài bình chọn văn nghiệp Nguyễn Huy Tưởng có những câu: “Kịch phim Luỹ hoa đã viết xong xuôi, nhưng Hà Nội Liên khu Một (một trong những tên cũ của truyện dài Sống mãi với thủ đô - ND) chưa xong xuôi. Tương lai sáng tác của anh như bài thơ dài chưa kết thúc, bài thơ đầy trung thành giàu sức chống chọi, cất lên cùng một nhịp với những bước đi của cách mệnh”.

Thơ bà Hằng Phương lại có những dòng:

"Trung đoàn in dấu LUỸ HOA

Hồ Gươm ngấn nước chưa nhoà bóng anh!"

Và trong bài thơ gửi hương hồn Nguyễn Huy Tưởng của nhà tiểu thuyết Nguyên Hồng, lại còn day ngừng và gợi trêu hơn nữa:

"Trục đường ta đi hôm nay

Chim trắng bay rờn trước sóng khơi

Chim trắng mang trời xa biển cả

Và những nụ cười hé nở

Những nụ cười vẫn còn máu rỏ

Của những dòng thơ lên chữ lìa đời

Của những ngàn trang tiểu thuyết buông rơi."

Cầm bút viết nhời trình bày tiểu thuyết Nguyễn Huy Tưởng bị cách biệt như đông đảo mọi công trình nghệ thuật dở dang bao giờ cũng để lại cho người sau một nỗi thòm thèm, một nỗi ấm ức trong tiếc thương, riêng về phần tôi, tôi chưa khiến được cái việc phân tách và kiếm được xét nhân vật của số đông người mới sơ sinh trong Sống mãi với thủ đô.

Công tác chua sinh chua tử đó, tôi tin rằng có những Nam Tào Bắc Đẩu văn truyện sẽ có những lời phán xét thiệt là hùng hồn. Phần tôi viết bạt, tôi coi tiểu thuyết này như một bức chụp phổ biến kỹ năng gợi cảm mà tôi chỉ mong được làm cho một người thợ mộc cố sắm cho tác giả nó một bộ khung tương thích bằng gỗ tốt gỗ quý.

Giả dụ có người nào quá yêu Nguyễn Huy Tưởng mà còn ví những lời lời của 36 chương truyện đã viết kết thúc kia là một chuỗi hạt tô điểm thêm cho cái cũ rích gày gò tí hon của văn chương về thủ đô Thủ đô, thì tôi nghĩ là tôi cũng vừa gò kết thúc được một hộp nhung hồng may ra vừa mắt vừa lòng anh độc giả kia vậy.

'Gió đầu mùa' và cốt phương pháp truyện ngắn Thạch Lam Thạch Lam đã nữ tính chạm khắc một dấu ấn đẹp tươi mãi trong lòng nửa kia văn chương.

Xem nhiều hơn: máy bơm tưới tiêu